Umræða og fréttir

Vökudeild Barnaspítala Hringsins hóf starfsemi sína 2. febrúar 1976 og var þá í fyrsta sinn hægt að bjóða upp á skipulagða gjörgæslumeðferð nýbura hér á landi.

Upphaf sjúkrahúsþjónustu við nýbura má rekja til opnunar Landspítalans árið 1930, því þar var fæðingadeild sem flutti í sér húsnæði 1949. Meðferð nýbura var í höndum ljósmæðra og fæðingalækna þar til barnadeild tók til starfa á spítalanum 1957, en þá komu barnalæknar fyrst að meðferð þeirra. Gunnar Biering barnalæknir réðst til starfa á fæðingadeildinni 1961 og sá hann um meðferð nýbura þar upp frá því.

Vökudeildin fyrr og nú.

Meðferðarúrræði fyrir veika nýbura voru fá á þessum tíma. Á fæðingadeild-inni voru hitakassar, hægt var að gefa börnunum næringu með magaslöngu og gefa súrefni að vitum barnsins eða í hitakassa. Einnig voru gerð blóðskipti.¹

Miklar framfarir urðu í meðferð veikra nýbura erlendis á sjöunda áratugnum. Þegar ráðist var í að stækka fæðingadeild Landspítalans var ákveð-ið að þar yrði sérstök gjörgæsludeild fyrir veika nýbura. Nýja fæðingadeildin opnaði í áföngum 1974-1976 og var nafninu þá breytt í Kvennadeild Landspítalans.¹

Gunnar Biering var helsti baráttumaður fyrir stofnun Vökudeildar, með stuðningi starfsfólks fæðingadeildar og á hann jafnframt heiðurinn af nafngiftinni. „Gjörgæsla þótti fráhrindandi orð og líklegt til að vekja skelfingu foreldranna. Því var deildinni valið nafnið Vökudeild, það er deild þar sem vakað er yfir börnunum“.¹

 

Talið frá vinstri: Gunnar Biering yfirlæknir, Ragnheiður Sigurðardóttir deildarstjóri, Karla Sigurjónsdóttir sjúkraliði og Atli Dagbjartsson nýburalæknir. Mynd tekin árið 1988.

Deildinni var valinn staður á þriðju hæð hinnar nýju kvennadeildar, milli fæðingastofa og skurðstofa, sem var hin ákjósanlegasta staðsetning. Tilheyrði hún Barnaspítala Hringsins.

Vökudeildin hafði í upphafi á að skipa öflugu fagfólki. Tveir nýburalæknar réðust til starfa við deildina, Atli Dagbjartsson sérmenntaður í Bandaríkjunum og Hörður Bergsteinsson í Bandaríkjunum og Kanada. Fyrsti deildarstjórinn var Ragnheiður Sigurðardóttir sem hafði lært gjörgæsluhjúkrun nýbura í Skotlandi. Þau þrjú leiddu þjónustu við veika nýbura hér á landi næstu árin ásamt Gunnari Biering, sem varð yfirlæknir deildarinnar 1980.

Með tilkomu Vökudeildar var hægt að setja nýbura á öndunarvél, sem er einn mikilvægasti þáttur gjörgæslumeðferðar. Þá var hægt að fylgjast með börnum með hjartsláttar- og öndunarsírita. Einnig var farið að gefa nýburum næringu í æð.

Hörður Bergsteinsson nýburalæknir við störf á Vökudeild árið 2004.

Vökudeildin hefur alla tíð verið mjög vel tækjum búin og hafa nánast öll tækjakaup verið fjármögnuð með gjafafé. Kvenfélagið Hringurinn hefur lagt þar mest af mörkum.

Miklar framfarir hafa orðið í gjörgæslumeðferð nýbura síðastliðin 50 ár. Mesta byltingin var 1990 þegar farið var að gefa lungnablöðruseyti (surfactant) ofan í lungu fyrirbura með vanþroska lungu. Við það styttist tíminn á öndunarvél og lífslíkur minnstu fyrirburanna jukust. Önnur framfaraskref voru tilkoma hátíðniöndunarvéla 1994 og niturildis 1996, sem bættu meðferð og lífslíkur barna með erfiðan lungnasjúkdóm og lungnaháþrýsting.^2,3 Aukin notkun síblásturs upp úr aldamótum minnkaði þörfina fyrir öndunarvélameðferð og gjöf lungnablöðruseytis.⁴ Umtalsverðar framfarir hafa orðið í hjúkrun nýbura. Áhersla er lögð á sem mesta samveru foreldra og barns, húð-við-húð meðferð, að draga úr áreiti og að útskrifa börnin fyrr en áður með góðu göngudeildareftirliti.

Ungbarnadauði hefur lengi verið sá allra lægsti hér á landi á alþjóðavísu. Árin fyrir opnun Vökudeildar létust 12 af hverjum 1000 lifandi fæddum börnum á fyrsta æviárinu, en tíðnin er komin í 2/1000. Lífslíkur minnstu fyrirburanna hafa aukist og nú lifa >90% barna fædd eftir 23-27 vikna meðgöngu og/eða eru <1000g við fæðingu⁵, sem er mjög góður árangur í alþjóðlegum samanburði. Því miður greinist eitt af hverjum fimm þessara barna seinna með fötlun.⁵ Það er von okkar að áframhaldandi framfarir í meðferð minnstu fyrirburanna muni bæta langtímahorfur þeirra.

Heimildir

1. Kvennadeild Landspítalans 50 ára. Afmælisrit gefið út af tilefni 50 ára afmæli kvennadeildar Landspítalans 1999.

2. Rúnarsdóttir SB, Dagbjartsson A, Pálsson G, et al. Árangur hátíðniöndunarvélameðferðar hjá börnum með alvarlega öndunarbilun. Læknablaðið. 2005;91(11):813–9.

3. Lárusdóttir E, Þórkelsson Þ. Heilkenni barnabiksásvelgingar (meconium aspiration syndrome). BS-rannsóknarverkefni 3. árs læknanema við læknadeild Háskóla Íslands, 2019.

4. Svavarsdóttir HS, Þórkelsson Þ. Meðferð á lungnasjúkdómum hjá fyrirburum með síblæstri. BS-rannsóknarverkefni 3. árs læknanema við læknadeild Háskóla Íslands, 2012.

5. Þórðarson ÞB, Þórkelsson Þ, Sigurðardóttir. S, et al. Árangur meðferðar og afdrif minnstu fyrirburanna 1990-2019. BS-rannsóknarverkefni 3. árs læknanema við læknadeild Háskóla Íslands, 2022.