Umræða og fréttir

Inngangur

Öndunarmælingar eru mikilvægar við greiningu og eftirlit á lungnasjúkdómum. Einfaldasta og jafnframt algengasta öndunarmælingin er fráblástursmæling (spirometry). Enski skurðlæknirinn John Hutchinson (1811-1861) er talinn upphafsmaður nútíma öndunarmælinga og taldi hann að öndunarmælingar gætu spáð fyrir um lífslíkur manna.¹ Framingham rannsóknin rúmum hundrað árum síðar staðfesti þetta.²

Hvað er fráblástursmæling?

Fráblástursmæling er rannsóknaraðferð til að mæla hve miklu lofti einstaklingur andar að sér og frá sér á ákveðnum tíma. Mæld er öndunargeta lungna bæði lungnarúmmál og flæði lofts.³

Hvaða upplýsingar gefur fráblástursmæling?

1. Heildarfráblástursgeta (forced vital capacity) FVC

2. Einnar sekúndu fráblástursgeta FEV1

3. Hlutfallið á milli þessara tveggja stærða FEV1/FVC

Mælingin greinir þrengingar í berkjum sem geta verið tímabundnar eða viðvarandi og gefur vísbendingar um berkjuauðertni (breytilegt loftflæði). Fráblástursmæling er nauðsynlegur þáttur í greiningu og stigun astma og langvinnrar lungnateppu og millivefslungnasjúkdóma og æskilegt er að mæla bæði með og án berkjuvíkkandi lyfja. Marktæk hækkun eftir berkjuvíkkun er 10% hækkun á FEV1 eða FVC.

Mælingin veitir einnig upplýsingar um breytingar á öndunarstarfsemi yfir lengri tímabil og svörun við lyfjameðferð.

Hverjar eru ábendingar fyrir fráblástursmælingu?

Greining orsaka öndunarfæraeinkenna og mat á öndunarstarfsemi

1. Öndunarfæraeinkenni, svo sem hósti, mæði, andþyngsli eða surg.

2. Reykingafólk yfir 40 ára aldri.

3. Meta áhrif ýmissa lungnasjúkdóma á öndunarfærastarfsemi.

4. Greina einstaklinga sem eru í hættu á að fá öndunarfærasjúkdóma.

5. Meta áhættu fyrir skurðaðgerð.

6. Meta horfur þekktra öndunarfærasjúkdóma.

7. Meta ástand fyrir/eftir endurhæfingu.

Eftirlit með öndunarfærasjúkdómum

1. Meta áhrif meðferðar, til dæmis lyfjameðferðar eða skurðaðgerðar.

2. Fylgjast með sjúkdómsgangi.

3. Fylgjast með einstaklingum sem eru útsettir fyrir loftmengun.

4. Meta lungnastarfsemi einstaklinga sem taka lyf sem geta haft aukaverkanir á lungun, til dæmis krabbameinslyf.

Frábendingar fyrir öndunarmælingu

Helstu frábendingar eru: Blóðhósti, loftbrjóst, nýleg kransæðastífla eða segarek til lungna, stór æðagúll í ósæð og nýleg augnaðgerð.

Framkvæmd

Áður en fráblástursmæling er framkvæmd þarf að mæla hæð og þyngd. Ef gera á mælingu með og án berkjuvíkkandi lyfja þarf að hætta töku innöndunarlyfja 6-48 klukkustundum fyrir mælingu, allt eftir verkunarlengd lyfjanna. Mikilvægt er að hvetja sjúkling áfram meðan á mælingu stendur.

1. Sjúklingur bítur í munnstykki og andar eðlilega nokkur andartök með nefklemmu á nefi (mynd 1).

Mynd 1. Nefklemma er mikilvæg við framkvæmd öndunarmælinga.

2. Hann dregur síðan djúpt að sér andann og blæs hratt frá sér í 6 sekúndur.

3. Að lokum andar hann rólega að sér og frá sér einu sinni.

4. Endurtaka á mælinguna þrisvar sinnum og er sú mæling notuð sem hefur hæstu gildin og er tæknilega rétt.

Túlkun niðurstaðna öndunarmælinga

Er mælingin tæknilega rétt?

Til að átta sig á því hvort niðurstöður öndunarmælingar séu marktækar þarf að kanna gæði mælingarinnar. Í fyrsta lagi má skoða tímalengd fráblásturs. Æskilegt er að fráblástur hafi varað í sex sekúndur. Ef það hefur ekki náðst getur rannsóknin sýnt óeðlilega lágan heildarfráblástur (FVC). Þá er mikilvægt að skoða vel flæðilykkju mælingar. Í vel heppnaðri mælingu er ekkert hik í byrjun og góður toppur næst á mælingunni. Frá toppi er síðan nokkuð bein lína að enda. Hik í byrjun getur lækkað gildi, sem og hósti í byrjun fráblásturs en hósti seinna í fráblæstri skiptir minna máli.

Löng hefð er fyrir því að kalla gildi sem eru minna en 80% af spáðu gildi óeðlilegar.

Úrlestur

Hvernig er lögun kúrvunar? Teppulaga? Herpulaga?
Eðlileg?

Hvað er FVC? >80% eðlileg mæling <80% bendir til herpu.

Hvað er FEV1? >80% eðlileg mæling <80% bendir til teppu.

Hvað er FEV1/FVC ? >70% eðlileg mæling <70% bendir til teppu

Ef FVC er lækkað og FEV1/FVC er eðlilegt þarf að gera lungnarúmmálsmælingu til að staðfesta herpu.

Blönduð mynd lækkað FVC, lækkað FEV1/FVC og lækkað FEV1.

Teppan er væg ef FEV1/FVC <0,7 en FEV1 >80%, meðalmikil FEV1 50-79%, mikil FEV1 30-49% og alvarleg FEV1 <30%.

GLI

Global Lung Function Initiative (GLI) hafa sett fram gildi sem byggjast á alþjóðlegum gögnum frá heilbrigðum einstaklingum.^3,4 Hægt er að finna þessi gildi á heimasíðunni GLI Lung Function Calculator (gli-calculator.ersnet.org). Fundin eru lægri mörk eðlilegra gilda (lower limit of normal-LLN) og z-skor sem er fjöldi staðalfrávika frá eðlilegum gildum. LLN byggir á að nota fimmta hundraðshlutamark dreifingar mælinga í heilbrigðu þýði. Kostir þessa eru taldir margir og minnka líkur á röngum sjúkdómsgreiningum.

Mynd 2. Eðlileg öndunarmæling og öndunarmæling með teppu

Samantekt

Fráblástursmæling er rannsóknaraðferð til að mæla hve miklu lofti einstaklingur andar að sér og frá sér á ákveðnum tíma og er nauðsynlegur þáttur í greiningu og eftirliti lungnasjúkdóma. Margir gigtarsjúkdómar hafa einnig áhrif á lungun bæði vegna bólgubreytinga í lungunum sjálfum eða vegna aukins stífleika í brjóstvegg. Taugasjúkdómar geta einnig skert öndunargetu vegna minni vöðvastyrkleika.

Öndunarmælingar eru meðal annars gerðar á flestum heilsugæslustöðvum, lungnarannsóknarstofu Landspítala, Sjúkrahúsinu á Akureyri og hjá lungnalæknum á sérfræðistofum.

Skerðing á öndunarstarfsemi vegna teppu

• Orsakast af þrengingum í berkjum eða samfalli í litlum loftvegum.

• Einkennist af lækkun á FEV1/FVC hlutfalli <0,7 og lækkun á FEV1.

• Dæmi um lungnasjúkdóma með teppu eru langvinn lungnateppa og astmi.

Skerðing á öndunarstarfsemi vegna herpu

• Lungun eru minni en eðlilegt telst.

• Þetta getur átt við um lungnavefinn sjálfan eða að
lungun þenjast ekki eðlilega út vegna þátta utan lungnanna (til dæmis vegna vöðvaslappleika, aflögunar á brjóstvegg eða ofþyngdar).

• Til að staðfesta herpu þarf að mæla heildarlungnarúmmál (TLC).

• Dæmi um lungnasjúkdóma með herpu eru millivefslungnasjúkdómar.

Heimildir

1. Petty TL. John Hutchinson's Mysterious Machine Revisited. CHEST. 2002;121(5):219S - 223S.

2. Marcus EB, Curb JD, MacLean CJ, et al. Pulmonary Function as a Predictor of coronary heart disease. Am J Epidemiol. 1989;129(1):97–104,

3. Stanojevic S, Kaminsky DA, Miller MR, et al. ERS/ATS technical standard on interpretive strategies for routine lung function tests. Eur Respir J. 2022;60(1):2101499.

4. Hall GL, Filipow N, Ruppel G, et al. Official ERS technical standard: Global Lung Function Initiative reference values for static lung volumes in individuals of European ancestry. Eur Respir J. 2021;57(3):2000289.