Umræða og fréttir

Vaxandi fjöldi lækna með læknanám frá löndum utan EES/ESB/Sviss sækir um starfsleyfi á Íslandi og reglugerð gefin út 2023 skýrir ferlið.¹ Ákveðnir ferlar eru mikilvægir til að staðfesta kunnáttu og færni lækna þar sem nám og viðmið eru oft ólík milli landa. Hæfnin til að tjá sig á tungumáli landsins skiptir máli og með vaxandi teymisvinnu og áherslu á árangursrík samskipti og öryggi sjúklinga er ekki sjálfgefið að læknir geti án undirbúnings og viðbótarmenntunar starfað í nýju landi. Nágrannalöndin hafa formfastari leiðir til að meta menntun og hæfi lækna með menntun frá ríkjum utan EES/ESB/Sviss. Því er áhugavert að bera þær leiðir saman við meðferð á sambærilegum umsóknum á Íslandi. Í töflu I er umsóknarferlið á Íslandi borið saman við ferlið í Danmörku, Noregi og Svíþjóð.

Sú heimild sem fékkst með reglugerð 483/2023 að láta umsækjendur starfa á aðlögunartíma1 er gott skref til að bæta hæfni umsækjenda til að starfa hérlendis. Það er þó umhugsunarvert hvað umsóknarferlið er frábrugðið því sem gerist í nágrannalöndunum og æskilegt væri að lögfesta veigamikil atriði sem önnur Norðurlönd gera kröfu um.

Í fyrsta lagi er ekki gerð krafa um þekkingu á íslenskum lögum og reglugerðum og ekkert slíkt námskeið stendur erlendum læknum sem hyggjast starfa hér á landi til boða. Ekki er gerð krafa um þetta í lögum um heilbrigðisstarfsfólk² heldur er ábyrgðin lögð á þá heilbrigðisstofnun sem ræður viðkomandi lækni. Ætlast er til að læknar í aðlögunarstöðum læri þetta samhliða störfum, sem er ekki í samræmi við áherslur á örugga læknisþjónustu þar sem eðlilegra er að tryggja að slík þekking sé til staðar áður en lækningaleyfi er veitt. Höfundar telja eðlilegt og mögulegt að bjóða erlendum læknum og öðrum heilbrigðisstéttum upp á námskeið í uppbyggingu íslenska heilbrigðiskerfisins og viðeigandi lögum og reglum.

Í öðru lagi er ekki gerð krafa um skriflegt eða verklegt kunnáttupróf, heldur er það lagt í hendur Læknadeildar að meta hvort nám umsækjanda teljist sambærilegt við nám við Læknadeild HÍ. Þar sem erfitt getur reynst að skera úr um slíkt út frá námsskrám, hefur CCSE-prófið verið notað til að kanna faglegan þekkingargrunn. Það hefur þó takmarkanir, meðal annars að prófið er á ensku og krefst því þess að próftaki hafi gott vald á enskri tungu. Ekki er lagt mat á verklega eða klíníska hæfni umsækjanda í prófinu. Í Svíþjóð, Noregi og Danmörku eru lögð fyrir kunnáttupróf sem skiptast í tvo hluta og í seinni hlutanum er prófið stöðvapróf, byggt upp með OSCE (objective structured clinical examination) stöðvum. Prófið byggir á viðurkenndum hæfnikröfum læknanáms (entrustable professional activities, EPA). Raunhæft væri að halda slík próf hér á landi og það væri til hagsbóta fyrir heilbrigðiskerfið í heild ef umsækjandi þyrfti að standast slík próf fyrir veitingu lækningaleyfis. Kostnaður þarf að vera vel skilgreindur og fjármögnun þarf að fylgja. Í Noregi og Svíþjóð greiða þátttakendur sjálfir fyrir prófin en í Danmörku eru prófin þeim að kostnaðarlausu. Að mati höfunda væri ekki óviðeigandi ef þátttakendur tækju þátt í kostnaðinum.

Í þriðja lagi er ekki sjálfgefið að veita eigi tímabundið lækningaleyfi í aðlögunarstöðu þótt heimild sé fyrir því í 13. grein reglugerðar 483/2023.¹ Gerð er krafa um að viðkomandi læknir starfi undir handleiðslu læknis með lækningaleyfi en ekki eru gerðar samræmdar kröfur um matsaðferðir eða færnimiðað eftirlit. Á Landspítala hefur verið gert gæðaskjal um þessar stöður og þar eru skilgreindar matsaðferðir sem á að nota til að meta lækni í aðlögunarstöðu. Í nágrannalöndum okkar eru læknar almennt ekki með lækningaleyfi í sambærilegum matsstöðum.

Í fjórða lagi sker Ísland sig úr hvað varðar tungumálakröfur er horft er til annarra Norðurlanda. Læknar falla undir sömu lög og annað heilbrigðisstarfsfólk² og þar eru engar kröfur um íslenskukunnáttu gerðar heldur er ábyrgðin á heilbrigðisstofnuninni. Í nágrannalöndunum er álitið að kunnátta í móðurmáli landsins sé nauðsynleg og því umhugsunarvert að við gerum ekki sömu kröfur hér. Íslenskar heilbrigðisstofnanir hafa ekki samræmt kröfur um íslenskukunnáttu heilbrigðisstarfsmanna og engin samræmd matsaðferð er til staðar. Heilbrigðisstofnanir eru misvel í stakk búnar til að sinna slíku menntunar- og eftirlitshlutverki og námskeið eru takmörkuð fyrir þá sem eru lengst komnir í íslenskunámi. Á Íslandi er enginn fjárhagslegur stuðningur til heilbrigðisstofnana sem taka lækna í aðlögunarstöður þrátt fyrir að umsjón, kennsla og eftirlit með slíkum læknum krefjist skipulagningar og vinnu. Þessar stofnanir gegna mikilvægu hlutverki. Þær sinna kennsluhlutverki, bæði hvað varðar tungumál og aðlögun að íslensku heilbrigðiskerfi, en einnig eftirlitshlutverki. Þar sem læknir með tímabundið lækningaleyfi er með starfsleyfi læknis verður að greiða viðkomandi full laun samkvæmt kjarasamningi, óháð vinnuframlagi læknis í aðlögunarstöðu. Þetta verður til þess að færri komast í slíkar stöður en annars væri ef greidd væru laun sambærilegum læknanemum.

 

Upplýsingagjöf til erlendra lækna sem hingað sækja þarf að bæta. Allar Norðurlandaþjóðirnar eru með heimasíður þar sem hægt er að fá upplýsingar um þær kröfur sem gerðar eru, hvaða skref þarf að taka og í hvaða röð. Reglugerð 483/20231 hefur skerpt á því hvernig læknar frá ríkjum utan EES/EU/Sviss geta sótt um lækningaleyfi á Íslandi en við getum gert betur. Hættan er á að læknar sem hafa lagt á sig að læra tungumálið og ljúka CCSE-prófi lendi í bið eftir aðlögunarstöðum þar sem engin fjármögnun er til stofnana varðandi slíkar stöður og því er ekki tryggt að þær bjóðist. Miðað við fjöldann sem tekið hefur CCSE-prófið á síðustu þremur árum þá er ljóst að ekki eru nægilega margar aðlögunarstöður í boði. Mikilvægt er að hafa í huga að læknar í aðlögunarstöðum eru líkari læknanemum hvað varðar ábyrgð og kröfur, enda starfa þeir undir handleiðslu annars læknis. Við teljum mikilvægt að formfesta staðla og matsaðferðir til að aðlögunarstöður nýtist sem best og tryggja að læknar sem ljúka slíku tímabili séu öruggir og fullgildir læknar á Íslandi.

Heimildir

1. Reglugerð um meðferð umsókna um starfsleyfi og sérfræðileyfi skv. lögum um heilbrigðisstarfsmenn nr. 34/2012 frá umsækjendum frá ríkjum sem íslenska ríkið hefur ekki samið við um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi., 483/2023 (2023).

2. Lög um heilbrigðisstarfsmenn, 34/2012 (2012).

 

3. Folketinget S. Autorisation af udenlandske sundhedspersoner - Rigsrevisionens beretning afgivet til Folketinget med Statsrevisorernes bemærkninger. 2024.