Leiðari

Leiðari – vísindi á vordögum 2025

Magnús Gottfreðsson, forstöðumaður vísinda, prófessor við Háskóla Íslands

Fagmennska og vísindastarf – tvær hliðar á sama peningi

Árið 2024 var erilsamt á Landspítala og á það jafnt við um kliniska þjónustu, kennslu og rannsóknir. Árangursvísar spítalans hvað vísindastarf varðar eru sýndir á myndum 1-4. Í því tilliti eru birtingar á vísindalegum vettvangi eftir undangengna ritrýni einna mikilvægasti mælikvarðinn.

Mikilvægt er einnig að hafa í huga að vísindastarfsemi er oftast samvinnuverkefni. Enginn vísindamaður vinnur einangrað; niðurstöður byggja á fyrri rannsóknum og eru metnar af öðrum sérfræðingum áður en þær eru viðurkenndar. Þessi gagnrýni og opna umræðan tryggir að þekkingin sem við byggjum á sé traust og endurspegli raunveruleikann sem best. Fagmennska birtist þar í því að taka á móti gagnrýni með opnum huga, endurskoða vinnubrögð ef þörf er á og deila niðurstöðum á skýran og heiðarlegan hátt.

Eins og fram kemur á mynd 1 fjölgaði birtingum á vísindagreinum í erlendum tímaritum lítillega á árinu 2024 miðað við árið 2023 og er það ánægjulegt. Reynslan mun sýna hvort þessi fjölgun er merki um viðsnúning eftir fækkun undangenginna ára og er það óskandi. Þá hefur fjöldi ritrýndra greina í innlendum fræðitímaritum haldist svipaður um nokkuð langt skeið. Vert er að hafa í huga að nærri 75% allra erlendra vísindagreina eru skrifaðir í samstarfi við erlenda aðila, en framlag starfsmanna spítalans er æði misjafnt, allt frá því að vera þátttakendur eða samstarfsaðilar í umfangsmiklum fjölhöfundarannsóknum yfir í að hýsa og bera ábyrgð á framkvæmd rannsóknaverkefnanna (greinar þar sem fyrsti eða síðasti höfundur greinar kemur frá Landspítala). Síðarnefndu verkefnin færa spítalanum að jafnaði meiri ábata í formi aukinnar þekkingar og bættra vinnubragða. Þau gefa oft möguleika á fleiri rannsóknatækifærum og eru því slíkar vísindagreinar auðkenndar sérstaklega í ársskýrslunni í ár líkt og árið 2023, þegar þessi háttur var hafður á í fyrsta skipti.

Á mynd 2 má sjá yfirlit um fjölda nýrra leyfa til rannsókna, útgefnum af siðanefnd heilbrigðisrannsókna og vísindasiðanefnd. Eins og sjá má á myndinni hefur leyfum sem gefin eru út af vísindasiðanefnd – sem tekur til verkefna sem fela í sér landið allt - farið fækkandi en á sama tíma fjölgar leyfum sem snúa að framkvæmd verkefna sem eru bundin við spítalann (siðanefnd heilbrigðisrannsókna). Ljóst er að umfang þannig verkefna er alla jafna minna en hinna sem taka til landsins alls og er þessi þróun því heldur neikvæð. Jafnframt sést, ef fjöldi leyfa frá þessum tveimur nefndum er lagður saman, að heildarfjöldinn fer lækkandi. Það er ekki góður fyrirboði um framtíðar rannsóknarvirkni.

Fjöldi nema í meistara- eða doktorsnámi sem tengjast spítalanum er sýndur á mynd 3, en þar er fjöldinn svipaður og undanfarin ár sem er vel. 

Á fjórðu myndinni má sjá yfirlit um vísindastyrki sem starfsmenn spítalans hafa aflað á verðlagi hvers árs (óleiðrétt fyrir vísitölu). Ánægjulegt er að bætt hefur verið jafnt og þétt í vísindasjóð Landspítala og nú stendur yfir breyting á flokkun umsókna og úthlutunarfyrirkomulagi til að reyna að efla stærri verkefni og rannsóknarhópa. Engu að síður vantar mikið upp á að sjóðurinn sé nægjanlega stöndugur til að ná þeim markmiðum sem tíunduð eru í vísindastefnu spítalans.

Á tímum þar sem rangfærslur og ósannar upplýsingar dreifast hratt á samfélagsmiðlum er hlutverk vísindamanna í samfélaginu enn mikilvægara. Mikilvægt er að efla samkeppnissjóði á sviði kliniskra heilbrigðisvísinda til að bestu verkefnin fái þar brautargengi. Ef þau áform ganga ekki eftir mun verða enn erfiðara fyrir okkur sem samfélag að halda hér uppi þjónustu sem grundvallast á fagmennsku, jafnframt því að tryggja fullnægjandi nýliðun og gæði í heilbrigðisþjónustu. Vísindarannsóknir og gæði klínískrar þjónustu varðar okkur öll enda eru þær tvær hliðar á sama peningi, - fjárfesting í framtíðinni.